Jak prawidłowo dobrać odkurzacz ATEX do zakładu przemysłowego?

Praktyczny przewodnik i wymogi prawne

Jak prawidłowo dobrać odkurzacz ATEX do zakładu przemysłowego?

Praktyczny przewodnik i wymogi prawne

Bezpieczeństwo w zakładzie produkcyjnym lub przetwórczym to nie tylko kwestia odpowiednich procedur BHP, ale przede wszystkim dostosowania infrastruktury technicznej do zagrożeń występujących w środowisku pracy. W branżach, w których powstają pyły palne lub przewodzące — takich jak przemysł spożywczy, farmaceutyczny, chemiczny, obróbka metali czy branża stolarska — podstawowym narzędziem utrzymania czystości i uniknięcia katastrof jest certyfikowany odkurzacz przemysłowy ATEX.

Błędny wybór urządzenia ssącego może prowadzić do powstania ładunków elektrostatycznych, zaiskrzenia na silniku lub niebezpiecznego wzrostu temperatury wewnątrz zbiornika, co w konsekwencji stwarza ryzyko wybuchu.

Poniżej przedstawiamy kompleksowe zestawienie zasad dobierania odkurzacza ATEX, wskazówki dotyczące klasyfikacji stref oraz praktyczne przykłady rozwiązań z oferty Cleanea

1. Ramy prawne i klasyfikacja: Dyrektywa ATEX a przetargi publiczne (Dyrektywa 2014/24/UE)

Dobór sprzętu przeciwwybuchowego opiera się na dwóch kluczowych filarach legislacyjnych Unii Europejskiej: przepisach technicznych (Dyrektywa ATEX) oraz procedurach zakupowych (Dyrektywa Zamówień Publicznych).

Dyrektywa ATEX 2014/34/UE i Dyrektywa Pracy ATEX 1999/92/WE

• Dyrektywa ATEX Użytkowa (1999/92/WE): Zobowiązuje pracodawcę do dokonania oceny ryzyka wybuchu, sporządzenia Dokumentu Zabezpieczenia Przed Wybuchem (DZPW) oraz wyznaczenia odpowiednich stref zagrożenia wybuchem (Zone 20, 21, 22 dla pyłów).
• Dyrektywa ATEX Produktowa (2014/34/UE): Określa wymagania dla producentów urządzeń. Zgodnie z nią odkurzacz wprowadzany do strefy zagrożonej wybuchem musi posiadać odpowiednią kategorię sprzętową (1D, 2D lub 3D) oraz certyfikację potwierdzającą brak źródeł zapłonu.

Rola Dyrektywy 2014/24/UE w przetargach na sprzęt ATEX

Przedsiębiorstwa z sektora publicznego, zakłady komunalne oraz podmioty zamawiające podlegające pod Prawo Zamówień Publicznych, dołączając do zapytań ofertowych wymagania dotyczące odkurzaczy ATEX, kierują się Dyrektywą 2014/24/UE (Dyrektywą w sprawie zamówień publicznych).

Podczas sporządzania Specyfikacji Warunków Zamówienia (SWZ) na podstawie dyrektywy 2014/24/UE kluczowe jest:

1. Opisywanie przedmiotu zamówienia za pomocą jednoznacznych norm technicznych: Zamawiający ma prawo wymagać przedstawienia certyfikatów jednostek notyfikowanych (np. TÜV NORD, RINA) potwierdzających zgodność odkurzacza z kategorią ATEX.
2. Kryteria równoważności: Opisując wymagania dotyczące filtracji (np. klasa M, filtry HEPA H14, powłoki antystatyczne) czy budowy (np. stal nierdzewna AISI 304, inertyzacja), należy precyzyjnie definiować parametry funkcjonalne i normy bezpiecznego użytkowania.
3. Zapobieganie zakupom sprzętu niecertyfikowanego: Stosowanie dyrektywy 2014/24/UE pozwala wykluczyć oferty z tzw. „deklaracjami własnymi” producentów bez akredytowanej weryfikacji w sytuacjach, gdy norma wymaga certyfikacji zewnętrznej (Third Party Certification) dla stref wysokiego ryzyka.

2. Strefy zagrożenia wybuchem pyłów (Zone 20, 21, 22) a kategoria odkurzacza

W obrocie przemysłowym najczęściej spotyka się zagrożenie wybuchem wywołane pyłami palnymi lub przewodzącymi. Ocena środowiska pozwala określić strefę:

• Strefa 20 (Zone 20): Obszar, w którym atmosfera wybuchowa w postaci obłoku pyłu palnego występuje stale, przez długie okresy lub często. W praktyce dotyczy to niemal wyłącznie wnętrza zbiornika lub komory filtracyjnej odkurzacza.

• Strefa 21 (Zone 21): Obszar, w którym sporadycznie podczas normalnej pracy może pojawić się obłok pyłu palnego.

• Strefa 22 (Zone 22): Obszar, w którym pojawienie się obłoku pyłu palnego w normalnych warunkach nie jest prawdopodobne, a jeśli nastąpi, to trwa krótko (np. wyciek nieszczelności, osiadły pył podnoszący się przy sprzątaniu).

Oznaczenia kategorii urządzeń (1D, 2D, 3D)

Do pracy w powyższych strefach dobiera się odkurzacze o odpowiednim oznaczeniu producenta:

• Kategoria 1D: Bardzo wysoki poziom ochrony (do Strefy 20).

• Kategoria 2D: Wysoki poziom ochrony (do Strefy 21 i 22).

• Kategoria 3D: Standardowy poziom ochrony przeciwwybuchowej (do Strefy 22).

Oznaczenie konstrukcji dwustrefowej (1/3D lub 1/2D): Standardowe nowoczesne odkurzacze przemysłowe wyższego stopnia (np. z oferty Cleanea) posiadają certyfikację kombinowaną 1/3D lub 1/2D. Oznacza to, że wnętrze zbiornika/komory odkurzacza spełnia rygorystyczne wymogi dla Strefy 20 (1D), natomiast zewnętrzna obudowa i napęd są dostosowane do Strefy 22 (3D) lub Strefy 21 (2D).

3. Rodzaje pyłów i grupy wybuchowości (IIIA, IIIB, IIIC)

Sama klasyfikacja strefy nie wystarczy do poprawnego doboru odkurzacza. Należy przeanalizować rodzaj zbieranego materiału:

1. Grupa IIIA: Palne cząstki i włókna (np. pył drzewny, włókna tekstylne).

2. Grupa IIIB: Pyły nieprzewodzące (np. mąka, cukier, skrobia, pyły farmaceutyczne, pyły z tworzyw sztucznych).

3. Grupa IIIC: Pyły przewodzące prąd elektryczny (np. aluminium, magnez, tytan, cynk, grafit).

Dla pyłów z grupy IIIC odkurzacz musi spełniać szczególne wymagania dotyczące ciągłości uziemienia, obudowy wykonanej w całości z odpowiednich stopów stali (np. AISI 304 lub AISI 316) oraz rozwiązań chroniących przed wytworzeniem iskry elektrostatycznej.

4. Krok po kroku: Jak prawidłowo dobrać odkurzacz ATEX?

Wybierając odkurzacz przeciwwybuchowy, zaleca się przeanalizowanie poniższej listy weryfikacyjnej:

Krok 1: Weryfikacja strefy i certyfikatu

Sprawdź w dokumencie DZPW swojego zakładu, w jakiej strefie będzie pracować odkurzacz. Upewnij się, że urządzenie posiada kompletny certyfikat jednostki certyfikującej.

Krok 2: Dobór rodzaju napędu (Silnik bezszczotkowy BL vs Turbina bocznokanałowa)

• Silniki bezszczotkowe (Brushless 230V): Brak szczotek eliminuje ryzyko iskrzenia mechanicznego na komutatorze. Świetnie sprawdzają się przy pracach mobilnych i zasilaniu jednofazowym 230V.
• Turbiny bocznokanałowe (Indukcyjne 400V): Przeznaczone do pracy ciągłej (24/7). Nie posiadają elementów ściernych, są ciche, wysoce niezawodne i odporne na przeciążenia.

Krok 3: Filtracja i otrząsanie filtrów

• Klasa filtracji podstawowej: Filtry kieszeniowe lub wkładowe w klasie M (skuteczność filtracji do 99,9%, dla pyłów o ziarnistości > 1 µm) z powłoką antystatyczną.
• Filtracja absolutna: Drugi stopień filtracji w postaci filtra HEPA H14 (skuteczność 99,995%), zatrzymujący mikroskopijne cząstki pyłu niebezpiecznego dla zdrowia.
• Systemy czyszczenia filtrów: Otrząsacze ręczne, pneumatyczne (Jet Clean / JC) lub automatyczne impulsowe, pozwalające utrzymać stałą wydajność ssania bez konieczności otwierania komory filtra w strefie zagrożonej.

Krok 4: Wyrównanie potencjałów i wykonanie materiałowe

Wszystkie elementy odkurzacza (od ssawki i węża antystatycznego, przez obudowę, aż po kółka) muszą być połączone galwanicznie (potencjałowanie), aby skutecznie odprowadzać ładunki elektrostatyczne do uziemienia. Zbiornik ze stali nierdzewnej INOX stanowi standard w bezkompromisowych urządzeniach ATEX.

5. Przegląd rozwiązań odkurzaczy ATEX z oferty Cleanea

A. Odkurzacz kompaktowy 230V do stref zagrożonych

• Przykład z oferty: BL PRO DEX 1/3D - 1/2D (np. model A1280)

• Specyfikacja:

  • Zasilanie / Moc: 230V / 1,1 kW (turbina bezszczotkowa Brushless)

  • Pojemność zbiornika: 45 litrów (stal nierdzewna AISI 304)

  • Certyfikacja: TÜV NORD dla stref 1/3D oraz 1/2D (komora wewnętrzna Z20, zewnętrzna Z22 lub Z21)

  • Filtracja: Filtr kieszeniowy antystatyczny M z powłoką nieprzywierającą + filtr absolutny HEPA H14

  • Stopień ochrony: IP65

• Zastosowanie: Przemysł spożywczy (młyny, piekarnie), farmaceutyka, mniejsze zakłady produkcyjne, w których zbiera się pyły organiczne lub chemiczne o minimalnej energii zapłonu (MIE) ≥ 3 mJ.

B. Odkurzacz przemysłowy dużej mocy do pracy ciągłej w Strefie 22

• Przykład z oferty: ECOBULL DEX 1/3D

• Specyfikacja:

  • Zasilanie / Moc: Turbina bocznokanałowa 1,8 kW, 3,0 kW lub 4,0 kW (230V lub 400V)

  • Pojemność zbiornika: 65 litrów lub 100 litrów

  • Filtracja: Filtr gwieździsty/kieszeniowy o dużej powierzchni (24 000 cm²) w klasie M z opcją filtra HEPA

• Zastosowanie: Ciężki przemysł przetwórczy, linie produkcyjne pracujące w systemie wielozmianowym, sprzątanie dużych hal i magazynów, w których osiada pył palny.

C. Odkurzacze dedykowane do trudnych pyłów metalicznych (Grupa IIIC) i inertyzacji (Seria INERT)

• Przykłady z oferty: Odkurzacze ATEX z inertyzacją cieczową (np. seria BL 45 DEX 1/3D - 1/2D INERT A1295, ECOBULL DEX 1/3D A1085 A1087 - 1/2D INERT A1090 A1091)

• Specyfikacja i zasada działania:

• Specjalistyczne jednostki przeznaczone do zbierania niebezpiecznych pyłów przewodzących i reaktywnych z grupy IIIC (np. pył aluminiowy, tytanowy, magnezowy, cynkowy).
• Urządzenia wykorzystują tzw. kąpiel w oleju absorbcyjnym lub płynie neutralizującym (inertyzacja). Zbierany pył metaliczny jest przepuszczany przez ciecz, co natychmiast wygasza ewentualne iskry i eliminuje ryzyko samozapłonu lub wybuchu pyłu metalowego.

• Zastosowanie: Obróbka metali, produkcja addytywna (druk 3D z proszków metali), zakłady produkcji baterii litowych.

D. Odkurzacze dużej wydajności ze stałą certyfikacją Z20/Z22 (Jednostki FOX i PUMA)

• Przykłady z oferty: FOX ATEX Z20/Z22 oraz PUMA ATEX Z20/Z22

• Specyfikacja:

  • Moc: Od 2,2 kW do 11 kW (turbiny indukcyjne)

  • Pojemność zbiornika: Od 100 l do 175 l

  • Certyfikacja strony trzeciej (np. jednostka RINA): Strefa 20 wewnątrz zbiornika / Strefa 22 na zewnątrz (1/3D)

  • Systemy czyszczenia filtra: Automatyczne pneumatyczne czyszczenie filtrów podczas pracy

• Zastosowanie: Przemysł zbożowy, biomasa, duże zakłady farmaceutyczne i chemiczne o najwyższych wymaganiach dotyczących niezawodności i ciągłości odsysania.

6. Szybkie zestawienie porównawcze wybranych modeli Cleanea

7. Najczęstsze błędy przy doborze odkurzaczy ATEX

1. Stosowanie zwykłych odkurzaczy budowlanych w strefach ATEX: Zwykły odkurzacz bez ciągłości uziemienia i z silnikiem szczotkowym stanowi bezpośrednie źródło zapłonu.

2. Niewłaściwy dobór węża i akcesoriów: Podłączenie zwykłego, plastikowego węża do odkurzacza z certyfikatem ATEX powoduje natychmiastowe gromadzenie ładunków elektrostatycznych i grozi przeskokiem iskry. Akcesoria (węże, ssawki, rury) muszą być przewodzące/antystatyczne.

3. Ignorowanie pyłów grupy IIIC (metalicznych): Wciągnięcie pyłu aluminiowego do standardowego odkurzacza (nawet z certyfikatem dla pyłów organicznych IIIB) może doprowadzić do reakcji samozapłonu. W takich sytuacjach niezbędne są jednostki z inertyzacją cieczową.

4. Brak regularnej wymiany filtrów HEPA i kontroli podciśnienia: Odkurzacze przemysłowe Cleanea (np. model A1280) wyposażone są w manometry wskazujące stan zapchania filtra oraz kontrolki ostrzegawcze. Ignorowanie tych wskaźników prowadzi do spadku przepływu powietrza i przegrzewania się urządzenia.